Lecznicza nalewka jarzębinowa / jarzębiak
Produkt wpisany na listę produktów tradycyjnych
  • w dniu 2007-01-26
  • kategoria Napoje
  • województwo woj. pomorskie

Wygląd:

Klarowny płyn

Kształt:

Rozmiar:

Barwa:

Owoców jarzębiny, ciemny pomarańczowy

Konsystencja:

Lepka ciecz

Smak:

W smaku wyczuwalny aromat jarzębinowy

Dodatkowe Informacje:

Spirytus 50%

Tradycja:

Nalewki powstające na bazie owoców i ziół są charakterystyczne dla kuchni staropolskiej. Receptura sporządzania nalewek jest prosta, bo polega na zalaniu owoców spirytusem. Następnie po sześciu czy ośmiu tygodniach słodzi się powstały płyn, miesza i zlewa do butelek, które się później korkuje i odstawia na parę miesięcy w ciemne i chłodne miejsce. Lecznicze działanie tych trunków znane jest od dawna. Nalewki stanowiły podstawę domowej apteczki. (A. Żmuda, 2005). Według A. Fiedoruka (2005) pierwszy zapis dotyczący produkcji polskich nalewek pochodzi z 1534 roku. Znajdziemy go u Stefana Falimierza w dziele wydanym w Krakowie, w rozdziale „O paleniu wódek i ziół”. Nalewki, likiery i krupniki do XVIII wieku stosowane były jako lekarstwo. Nalewki sporządzała pani domu. Wielka Encyklopedia Powszechna PWN z 1965 roku podaje, iż: nalewka to napój alkoholowy sporządzany sposobem domowym przez nalanie spirytusu na świeże lub suszone owoce (np. wiśnie, śliwki, owoce tarniny, czarne porzeczki) w takiej proporcji, aby po wyrównaniu się stężeń w n. miała ona moc ok. 40% alkoholu; n. bez dodatku cukru są wytrawne, z cukrem – słodkie; w Polsce w XVIII i XIX wieku nalewki były powszechnie sporządzane w gospodarstwach domowych. Maria Ochorowicz-Monatowa w Uniwersalnej książce kucharskiej podaje, że: głównym warunkiem dobroci nalewek i wódek własnego wyrobu jest dobroć spirytusu i odpowiednie wystanie się wódek zlanych w butelki. Spirytusu należy używać zawsze najwyższej próby, bo zwykły nabywany w gorzelniach ma nieprzyjemny zapach „fuzlem” zwany. Na wsi, jeśli nie można dostać innego spirytusu tylko wprost z gorzelni, należy go przefiltrować przed użyciem. W tym celu do butla ze spirytusem włożyć czwartą część dobrze wypalonych węgli z twardego drzewa, które wprzód odmuchnąć z popiołu, odkryty gąsior postawić w pokojowej temperaturze a po trzech dniach przefiltrować (…). Jak podaje J. Cieślak (1969) w książce Domowy wyrób win, Jarzębiak jest popularną i cenioną wódką wytrawną. Jakość nalewki zależy w dużej mierze od jakości owoców jarzębiny i okresu zbioru owoców. Owoce jarzębiny należy zbierać dopiero po pierwszych przymrozkach (listopad, grudzień), wtedy to owoce tracą cierpkość i gorycz. Jarzębinę przed użyciem do sporządzania nalewki należy wysuszyć i sparzyć kilkakrotnie wrzątkiem. Przepis na Jarzębiak znajduje się w książce Jak gotować Marii Disslowej z 1932 roku: Zerwać jagody jarzębiny, gdy są nieco zwarzone mrozem, wtedy tracą cierpkość. Włożyć jarzębinę do miski, wstawić do ciepłego piecyka, aby przewiędły jagody, gdyż nabiorą więcej słodyczy, wsypać je potem do gąsiora, nalać spirytusem. Po ½ roku jest wyborną wódką, bardzo mocna i pięknego koloru. Można do tej wódki dolać syropu, będzie słodka, nazywa się wówczas jarzębinką. Również A. Żumuda (2005) podaje, iż „jarzębinka” była słodką odmianą jarzębiaku – popularnego szczególnie na terenach Galicji i ulubionego przez panie. Nalewka jarzębinowa powinna dojrzewać przez pół roku w chłodnym miejscu np. w piwnicy. Jeden do dwóch kieliszków dziennie poprawia trawienie, wzmacnia organizm i poprawia samopoczucie. Jak podaje A. Fiedoruk (2005), owoce używane do nalewek powinny być dojrzałe, lecz nie przejrzałe. Najlepiej dojrzałe owoce przerabiać bezpośrednio po zbiorze. Skuteczne, nie tylko w przypadku jarząbu, jest zmrożenie uprzednio opłukanych owoców. Czynność ta rozluźni tkanki owoców, co sprzyja ekstrakcji. Suszone owoce jarzębiny używa się do wyrobu jarzębiaku, jarzębinki i likieru jarzębinowego. Związki czynne zawarte w jarzębinie zwiększają wydzielanie moczu i dezynfekują drogi moczowe. Działają korzystnie w przypadku stanów zapalnych żył kończyn dolnych oraz hemoroidów. Nalewce przypisuje się właściwości lecznicze, zwłaszcza wzmacniające pracę serca i w zaburzeniach trawienia. Jarzębina, czyli jarząb pospolity (Sorbuj aucuparia) jest drzewem tolerancyjnym, występuje pospolicie na terenie całej Polski w lasach, zaroślach i na miedzach.