Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013

OZE w PROW 2007-2013

Lista krajowa operacji w zakresie "mikroinstalacji prosumenckich" w ramach działania 321 "Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej" objętego PROW na lata 2007-2013

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 marca 2015 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013

Formularz wniosku i instrukcja wypełniania z zakresu OZE

Wniosek (aktywny)Odnośnik otwierany w nowym oknie pobierz plik (.xls 423,94 kB)

WniosekOdnośnik otwierany w nowym oknie pobierz plik (.pdf 358,81 kB)

Instrukcja wypełnianiaOdnośnik otwierany w nowym oknie pobierz plik (.pdf 0 B)

Terminy naboru wniosków w poszczególnych województwach oraz przyjęte kryteria regionalne

  

Województwo

Termin naboru

Kryterium regionalne

dolnośląskie

 29 kwietnia – 15 maja

 Uchwała ZWD

kujawsko-pomorskie

 11 maja - 25 maja

Uchwała ZWK-P

lubelskie

4 maja - 1 czerwca

Uchwała ZWL

lubuskie

 4 - 29 maja

Uchwała ZWL 

łódzkie

 11 maja - 25 maja

 Odnośnik otwierany w nowym oknie Uchwała ZWŁ (.pdf 521,17 kB)

małopolskie

8 maja - 1 czerwca

 Uchwała ZWM

mazowieckie

15 maja -1 czerwca

 Uchwała ZWM

opolskie

15 maja – 1 czerwca

 Odnośnik otwierany w nowym oknie patrz uchwała ZWO (.pdf 91,02 kB)

podkarpackie

 18 maja - 1 czerwca

 Uchwała ZWP

podlaskie

 4 maja – 28 maja

Uchwała ZWP 

pomorskie

11 maja - 1 czerwca

 Uchwała ZWP

śląskie

4 maja – 22 maja

Uchwała ZWŚ

świętokrzyskie

4 maja - 29 maja

 Uchwała ZWŚw

warmińsko-mazurskie

 6 maja - 19 maja

Uchwała ZWWM 

wielkopolskie

6 maja - 1 czerwca

 Odnośnik otwierany w nowym oknie patrz uchwała ZWW (.pdf 273,6 kB)

zachodniopomorskie

 18 maja - 1 czerwca

 Odnośnik otwierany w nowym oknie Uchwała ZWZ (.pdf 0 B)

  

Pytania dotyczące realizacji operacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej – część 1.

Działanie 321: „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” PROW 2007-2013

1.       Jakie dokumenty będą potrzebne do wniosku o przyznanie pomocy?

Wykaz dokumentów, które będzie należało złożyć wraz z wnioskiem o pomoc będzie określony w formularzu wniosku. Dodatkowo instrukcja wypełniania wniosku będzie wskazywać, jakie załączniki są wymagane w przypadku wnioskowania o dofinansowanie mikroinstalacji prosumenckich. Wśród załączników, które będzie należało załączyć do wniosku znajdą się min.: szacunkowe zestawienie kosztów – oryginał lub kopia, program funkcjonalno użytkowy – kopia, mapy lub szkice sytuacyjne oraz rysunki charakterystyczne dotyczące umiejscowienia operacji – oryginał lub kopia, zgłoszenie zamiaru wykonania robót budowlanych właściwemu organowi, potwierdzone przez ten organ – kopia (w przypadku gdy wymagają tego przepisy Ustawy prawo budowlane).

2.       Co rozumiemy pod pojęciem „budowa mikroinstalacji prosumenckich”? co można w ramach tego zamontować?

Definicja mikroinstalacji zawarta jest w ustawie Prawo energetyczne oraz w ustawie o odnawialnych źródłach energii. Jest to instalacja wykorzystująca do wytworzenia energii elektrycznej lub cieplnej odnawialne źródło energii, o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 40 kW, przyłączone do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV lub o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nie większej niż 120 kW. Wytwarzana energia ma być przeznaczona na potrzeby własne beneficjanta.

W ramach przedmiotowego działania będzie można realizować wszystkie rodzaje mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii:

1. Energia elektryczna (np. ogniwa fotowoltaiczne, mikroelektrownie wiatrowe oraz układy mikrogeneracyjne);

2. Energia cieplna (np. kotły na biomasę, kolektory słoneczne, pompy ciepła).

Przy planowaniu zastosowania rodzaju mikroinstalacji należy mieć na uwadze krótki okres jaki beneficjent będzie miał na rozliczenie projektu (16 października 2015 r.) oraz konieczne do uzyskania pozwolenia, o których mowa w ustawie prawo budowlane.

3.       Jakie koszty zostaną uznane za koszty kwalifikowalne w ramach budowy mikroinstalacji prosumenckich?

Koszty ogólne związane z realizacją operacji (np. zaprojektowanie instalacji, dokumentacja techniczna) oraz koszty zakupu i montażu urządzeń służących wytwarzaniu energii elektrycznej lub cieplnej wykorzystujących energię pochodzącą z odnawialnych źródeł energii.

4.       Czy są jakieś ograniczenia jeżeli chodzi o moc pojedynczej mikroinstalacji?

W projektowanym rozporządzeniu w § 2 pkt 5 wprowadzono następujący przepis: „gminie – w przypadku operacji dotyczącej budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej, z przeznaczeniem na potrzeby własne, zwanych dalej „mikroinstalacjami prosumenckimi” i dalejw § 3 ust 4 „Operacja dotycząca mikroinstalacji prosumenckich na obiektach użyteczności publicznej, może być realizowana również na obiektach niebędących obiektami użyteczności publicznej, pod warunkiem, że wytworzona energia elektryczna lub cieplna będzie wykorzystywana wyłącznie na potrzeby gospodarstw domowych.”

Mając na uwadze powyższe należy na etapie projektowania określić racjonalne zapotrzebowanie na energię elektryczną lub cieplną dla danego obiektu pełniącego funkcje użyteczności publicznej. W przypadku projektowania mocy mikroinstalacji, które będą użyczane osobom fizycznym projektant powinien uwzględnić zapotrzebowanie danego gospodarstwa na energię elektryczną lub cieplną.

W żadnym przypadku moc zainstalowana mikroinstalacji nie może przekroczyć 40 kW mocy elektrycznej lub 120 kW mocy cieplnej w przypadku jednoczesnego wytwarzania ciepła i energii elektrycznej.

5.       Czy jedna osoba może ubiegać się o budowę dwóch różnych mikroinstalacji (np. pompa ciepła i ogniwa fotowoltaiczne)?

Potrzeby energetyczne odbiorców energii składają się z zapotrzebowania na ciepło i energię elektryczną. Ważne aby instalowane urządzenia nie spowodowały przekroczenia zapotrzebowania odbiorcy na poszczególne rodzaje energii tj. ciepło i energię elektryczną.

Odp. jedna osoba może ubiegać się o budowę dwóch różnych mikroinstalacji (np. pompa ciepła i ogniwa fotowoltaiczne).

6.       Kto może ubiegać się o budowę mikroinstalacji, czy tylko osoby fizyczne czy również np. osoby prawne, prowadzące działalność gospodarczą, spółdzielnie, wspólnoty itp.?

Beneficjentem działania jest gmina. Gmina w ramach umowy użyczenia może przekazać wszystkie lub część zakupionych w ramach działania mikroinstalacji osobom fizycznym. W przypadku przekazania mikroinstalacji osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą wytworzona energia elektryczna lub cieplna może być wykorzystana tylko na potrzeby gospodarstwa domowego tych osób.

7.       Czy mikroinstalacja będzie mogła być montowana na wszystkich budynkach np. budynki mieszkalne, budynki w których prowadzona jest działalność gospodarcza, budynki wielorodzinne, bloki mieszkalne itp.?

Mikroinstalacja będzie mogła być montowana na budynkach mieszkalnych, budynkach, w których prowadzona jest działalność gospodarcza, budynkach gospodarczych lub budynkach wielorodzinnych. Usytuowanie mikroinstalacji podyktowane będzie bardzo często właściwym i najbardziej wydajnym dla pracy danej mikroinstalacji usytuowaniem (np. nasłonecznieniem danej elewacji). Należy jednak pamiętać, że uzyskana energia z mikroinstalacji może być wykorzystana wyłącznie na potrzeby obiektów użyteczności publicznej lub gospodarstw domowych osób, którym gmina w drodze umowy użyczenia przekazała mikroinstalację.

8.       Czy w przypadku budynków wielorodzinnych, bloków mieszkalnych każdy mieszkaniec występuje o instalację dla siebie czy wspólnie o jedną?

Dopuszczalny jest zarówno wariant pierwszy jak i drugi. Jeśli w danym budynku wszyscy mieszkańcy są zainteresowani korzystaniem z mikroinstalacji zakupionych w ramach przedmiotowego działania wskazane jest wystąpienie o montaż jednej mikroinstalacji, która pod względem parametrów będzie wstanie wytworzyć, odpowiednio do zapotrzebowania mieszkańców tego budynku, poziom energii elektrycznej lub cieplnej.

9.       „§ 2b. Pomoc przyznawana na operacje dotyczące budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących lokalne, odnawialne źródła energii, w szczególności energii elektrycznej i cieplnej stanowi pomoc de minimis, o której mowa w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis (Dz. Urz. UE L 352 z 24.12.2013, str. 1):

a) o jaką kwotę chodzi, ile ona wynosi i czy dotyczy Gminy jako wnioskodawcy czy poszczególnych osób prywatnych które będą chciały zainstalować mikroinstalację?
b) czy limit pomocy na poziomie pomocy de minimis  dotyczy wartości całkowitej wniosku czy dotyczy wartości poszczególnych mikroinstalacji?

c) jak weryfikować czy ktoś otrzymał pomoc de minimis?-na zasadzie oświadczeń?

Pomoc na realizację operacji dotyczącej budowy mikroinstalacji wykorzystujących odnawialne źródła energii dla beneficjenta może wynieść maksymalnie 200 000 euro. Pomoc ta jest pomocą de minimis i jest badana dla beneficjenta trzy lata wstecz od daty jej udzielenia.

a ) Ze względu na fakt, że wytworzona energia elektryczna lub cieplna będzie wykorzystywana wyłącznie na potrzeby gospodarstwa domowego, a nie na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej, nie będzie wymogu badania poziomu pomocy de minimis u osób fizycznych, które weszły w posiadanie zakupionych w ramach przedmiotowego działania mikroinstalacji prosumenckich.

b) Limit pomocy de minimis będzie dotyczył całkowitej wartości uzyskanej przez beneficjenta pomocy w ramach przedmiotowego działania.

c) Limit uzyskanej pomocy de minimis weryfikowany będzie na podstawie załączonych do wniosku o przyznanie pomocy zaświadczeń w zakresie uzyskanej pomocy. Zaświadczenia o pomocy de minimis należy załączyć w przypadku, gdy wnioskodawcy w okresie obejmującym rok podatkowy oraz dwa poprzedzające go lata podatkowe udzielono pomocy publicznej przyznanej zgodnie z zasadą de minimis.

10.   Jak należy interpretować zapis?: „ jeżeli koszty kwalifikowalne operacji dotyczą instalacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących lokalne, odnawialne źródła energii, w szczególności energii elektrycznej i cieplnej, na obiektach niebędących obiektami użyteczności publicznej na poziomie:

a)      niższym niż 50% kosztów kwalifikowalnych - 0 punktów,

b)      równym lub wyższym niż 50% kosztów kwalifikowalnych – 4 punkty”

- jeżeli gmina złoży wniosek o przyznanie pomocy na budowę mikroinstalacji tylko i wyłącznie na obiektach które nie są obiektami użyteczności publicznej (tylko obiekty prywatne) to wówczas otrzyma te dodatkowe 4 punkty?

Operacja będzie mogła uzyskać 4 punkty w przypadku gdy beneficjent (gmina) we wniosku wskaże, że co najmniej 50 % kosztów kwalifikowalnych operacji będzie dotyczyło budowy mikroinstalacji prosumenckich na obiektach nie będących obiektami użyteczności publicznej.

Jeżeli beneficjent (gmina) wskaże we wniosku, że 100% kosztów kwalifikowalnych operacji będzie dotyczyło budowy mikroinstalacji prosumenckich wyłącznie na obiektach, które nie są obiektami użyteczności publicznej operacja również uzyska 4 punkty.

11.   Czy jest limit dofinansowania dla poszczególnej gminy w ramach wniosku?

Pomoc przyznawana na operacje dotyczące budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących lokalne, odnawialne źródła energii, w szczególności energii elektrycznej i cieplnej stanowi pomoc de minimis, o której mowa w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis (Dz. Urz. UE L 352 z 24.12.2013, str. 1). Biorąc powyższe pod uwagę, gmina na realizację operacji polegającej na budowie mikroinstalacji prosumenckich w ramach przedmiotowego działania może uzyskać dofinansowanie ze środków PROW 2007-2013 maksymalnie w wysokości 200 000 euro. Należy również pamiętać, że pomoc ta jest pomocą de minimis i jest badana dla wnioskodawcy w roku podatkowym przypadającym na rok, w którym składany jest wniosek oraz dwa poprzedzając go lata podatkowe.

12.   Co w sytuacji gdy wyłoniona w przetargu firma złoży ofertę przekraczającą kwotę o jaką ubiegała się gmina? (taka sytuacja może mieć miejsce gdyż okres na realizację będzie bardzo krótki i firmy mogą to wykorzystać). Mieszkańcy będą musieli pokryć różnicę z własnych środków?

Ewentualna różnica kosztów przedsięwzięcia powstała w wyniku rozstrzygnięcia przetargu będzie mogła być pokryta z budżetu gminy.

13.   Czy projekt może być realizowany na zasadzie zaprojektuj i wybuduj (zamontuj)? Czy możliwe będzie opracowanie programu funkcjonalno – użytkowego, który będzie przedstawiał analizę finansową?

Do realizacji projektu można będzie przystąpić na podstawie opracowanego programu funkcjonalno użytkowego. Wraz z programem funkcjonalno użytkowym (do wniosku załączamy kopię potwierdzoną za zgodność z oryginałem) do wniosku o przyznanie pomocy załączamy również szacunkowe zestawienie kosztów (kopia lub oryginał).

14.   Czy będzie wymagany kosztorys inwestorski jako obowiązkowy załącznik do wniosku o przyznanie pomocy?

Jeśli do wniosku o przyznanie pomocy załączymy program funkcjonalno użytkowy nie będzie konieczne załączanie kosztorysu inwestorskiego.

15.   W przypadku programu funkcjonalno–użytkowego będzie uwzględniona moc wyprodukowanej energii odnawialnej i prognoza zużycia oraz sposób włączenia do istniejącej instalacji. Czy ten program powinien być uzgodniony z zakładem energetycznym?

Zakłada się, że na etapie składania wniosku o przyznanie pomocy w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” nie będzie wymagane, aby program funkcjonalno–użytkowy był uzgodniony z zakładem energetycznym. Jednakże będzie to niezbędne na dalszym etapie realizacji projektu w celu podłączenia mikroinstalacji do istniejącej sieci (instalacji).

16.   Czy wymagany jest projekt założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe przy składaniu wniosku o wsparcie?

W odniesieniu do pomocy w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki

i ludności wiejskiej” nie przewiduje się konieczności dostarczenia projektu założeń do planu zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe.

17.   Czy wystarczy w związku ze składaniem wniosku i planowaną realizacją projektu przez gminę podpisać z zakwalifikowanym rolnikiem umowę o zgodzie na udział
w projekcie? Jeżeli nie to, jakie są wymagane dokumenty?

Obowiązkiem beneficjenta jest zapewnienie prawidłowego funkcjonowania projektu. Forma zabezpieczenia własności, w przypadku gdy montaż urządzeń będzie na nieruchomości niebędącej w jego posiadaniu, zależy od beneficjenta.

Analogicznie jak w przypadku inwestycji polegających na montażu przydomowych oczyszczalni ścieków na nieruchomościach należących do osób fizycznych przez beneficjentów działania w zakresie gospodarki wodno – ściekowej, również

w przedmiotowym zakresie nie planuje się weryfikacji umów zawieranych pomiędzy gminą a uczestnikami projektu. Jednakże, jedno z kryteriów wyboru projektów dotyczyć będzie udziału kosztów kwalifikowalnych poniesionych w związku z instalacją urządzeń na obiektach niebędących obiektami użyteczności publicznej w całkowitych kosztach operacji. W związku z tym, jeśli na etapie składania wniosku o przyznanie pomocy wnioskodawca zadeklaruje, że zapewni instalację mikroinstalacji na obiektach niebędących obiektami użyteczności publicznej na poziomie równym 50% lub wyższym niż 50% kosztów kwalifikowalnych, będzie to wystarczające do oceny wniosku. Spełnienie tego warunku będzie weryfikowane na etapie składania wniosku o płatność, gdzie zakłada się weryfikację umów beneficjenta z prosumentami.

18.   Gdy rolnik w umowie potwierdzającej jego udział w projekcie, zobowiąże się partycypować w kosztach – w całości środków własnych za montaż instalacji. Czy od tej kwoty należy odprowadzić podatek?

Pomoc w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” w omawianym zakresie przyznana będzie gminie. Gmina powinna dysponować środkami na realizację całej inwestycji.

19.   Czy gmina, jako wnioskodawca i beneficjent może być właścicielem mikroinstalacji, a rolnikowi przekazać umową użyczenia?

Beneficjentem działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej”

w omawianym zakresie jest gmina. Gmina jako właściciel mikroinstalacji może ją użyczyć osobie fizycznej, jednakże odpowiedzialność za realizację projektu, w tym osiągnięcie celu, spoczywa na beneficjencie. Formę zabezpieczenia zakupionej mikroinstalacji ustala beneficjent.

20.   Czy należy zgłaszać w jakiejś instytucji umowy użyczenia pomiędzy gminą a rolnikiem?

Nie ma obowiązku przekazywania wraz z wnioskiem o przyznanie pomocy umów użyczenia pomiędzy gminą a rolnikiem do instytucji udzielającej wsparcia w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej”.

21.   Czy przy realizacji projektów dotyczących budowy  mikroinstalcji w ramach działania „Podstawowe usługi (…)” mają zastosowanie przepisy z zakresu de minimis bądź pomocy publicznej?

W przypadku operacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących lokalne, odnawialne źródła energii udzielana pomoc ma charakter pomocy de minimis. Dlatego też wnioskodawca musi mieć na uwadze, iż wartość wnioskowanej kwoty pomocy nie może powodować przekroczenia ogólnego limitu pomocy de minimis, zgodnie z Rozporządzeniem Komisji (UE) NR 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis.

22.   Jakie podmioty będą miały prawo uczestniczyć w projekcie złożonym przez gminę tj. np.: gospodarstwo domowe, podmioty prowadzące działalność gospodarczą, gospodarstwa rolne, czy prowadzące działy specjalne. W związku z tym, czy energia wyprodukowana będzie mogła być zużyta do innych celów niż gospodarstwo domowe.

Przepisy zmienionego rozporządzenia  w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007-2013 nie określają rodzaju podmiotów, które będą mogły uczestniczyć w projektach przygotowywanych przez gminę. W związku z tym, mikroinstalacje do wytwarzania energii odnawialnej mogą być instalowane na nieruchomościach należących do wszystkich podmiotów, niezależnie od posiadanej formy prawnej, z uwzględnieniem poniższych przepisów rozporządzenia.

W § 2 pkt 5 zmienionego rozporządzenia wprowadzono następujący przepis: „gminie – w przypadku operacji dotyczącej budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej, z przeznaczeniem na potrzeby własne, zwanych dalej „mikroinstalacjami prosumenckimi” i dalej w § 3 ust 4 „Operacja dotycząca mikroinstalacji prosumenckich, oprócz budowy mikroinstalacji prosumenckich na  obiektach użyteczności publicznej, może być realizowana również na obiektach niebędących obiektami użyteczności publicznej, pod warunkiem, że wytworzona energia elektryczna lub cieplna będzie wykorzystana wyłącznie na potrzeby gospodarstw domowych.”

Mając na uwadze powyższe należy na etapie projektowania operacji określić racjonalne zapotrzebowanie na energię elektryczną lub cieplną dla danego obiektu pełniącego funkcję użyteczności publicznej. W przypadku projektowania mocy mikroinstalacji, które będą użyczane osobom fizycznym projektant powinien uwzględnić zapotrzebowanie danego gospodarstwa domowego na energię elektryczną lub cieplną.

23.   Czy mieszkańcy mogą partycypować w kosztach instalacji - 10% kosztów kwalifikowalnych + podatek VAT, Jeśli tak, to czy powinni być współwłaścicielami instalacji, czy będzie to darowizna na rzecz gminy?

Pomoc w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” w omawianym zakresie przyznana będzie gminie. Gmina powinna w 100% zapewnić sfinansowanie realizacji operacji w ramach własnego budżetu.

24.   Czy do wniosku winny być dołączone warunki przyłączenia instalacji OZE wydane przez zakład energetyczny dla każdego uczestnika projektu.

Nie przewiduje się konieczności dołączania do wniosku o przyznanie pomocy warunków przyłączenia instalacji OZE, wydawanych przez zakład energetyczny dla każdego uczestnika projektu.

25.   Załącznikiem mają być mapy i szkice sytuacyjne czy należy przez to rozumieć naniesienia na mapy geodezyjne lokalizacji poszczególnych instalacji we wsiach. Czy szkic ma określać posadowienie urządzeń na nieruchomości np. południowa połać dachu budynku mieszkalnego.

Szkice i mapy sytuacyjne powinny być na tyle szczegółowe, aby na ich podstawie  można było zidentyfikować zakres planowanych do wykonania prac, określić miejsce realizacji operacji i planowanych robót oraz sprawdzić przedmiar robót.

26.   Czy umowa użyczenia to wystarczający tytuł prawny, o którym mowa
w oświadczeniu składanym wraz ze zgłoszeniem mikroinstalacji do zakładu energetycznego? Czy tytułem prawnym do mikroinstalacji może być umowa zawarta z gminą o udział w projekcie?

Do zgłoszenia, o którym mowa w art. 7 ust. 8d4 ustawy - Prawo energetyczne podmiot ubiegający się o przyłączenie mikroinstalacji do sieci dystrybucyjnej jest obowiązany dołączyć oświadczenie następującej treści:

„Świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia wynikającej

z art. 233 § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny oświadczam, że posiadam tytuł prawny do nieruchomości na której jest planowana inwestycja oraz do mikroinstalacji określonej w zgłoszeniu.”.

Spełnienie warunku posiadania odpowiedniego tytułu prawnego jest rozpatrywane indywidualnie przez każdy zakład energetyczny. Takim tytułem prawnym może być prawo własności lub współwłasności nieruchomości gruntowej lub lokalu mieszkalnego, prawo użytkowania wieczystego, umowa dzierżawy, umowa najmu czy też użyczenia, a także inne prawa rzeczowe lub obligacyjne.

Umowa użyczenia, dzierżawy lub inna forma umowy cywilnoprawnej, w tym „umowa

o udział w projekcie”, jeśli zawiera w sobie wyraźne prawo do dysponowania przez wnioskodawcę mikroinstalacją (z prawem do pobierania pożytków), zawarta przez przyszłego „prosumenta” z prawowitym właścicielem mikroinstalacji, powinny być uznawane przez zakłady energetyczne jako wystarczający dokument potwierdzający tytuł prawny do mikroinstalacji.

Odpowiedzi na pytania dotyczące wsparcia mikroinstalacji prosumenckich w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007-2013 w zakresie przepisów dotyczących sektora energetycznego

27.   Uwzględniając obowiązujące przepisy ustawy Prawo energetyczne - czy zgłoszenie do zakładu energetycznego powinien złożyć rolnik - osoba fizyczna?

Zgłoszenie mikroinstalacji do zakładu energetycznego powinien dokonać ten u kogo będzie fizycznie zainstalowana mikroinstalacja i kto jest przyłączony do sieci jako odbiorca końcowy energii (ta osoba, która ma już podpisaną umowę z zakładem energetycznym na świadczenie usług w zakresie dostaw energii elektrycznej do danego gospodarstwa domowego).

28.   Jeśli beneficjentem działania będzie gmina, a zamontowane urządzenia będą jej własnością tj. będzie to mienie komunalne, umową użyczenia zostanie przekazany majątek gminy do bezpłatnego użytkowania, to jeśli użytkownik wyprodukuje więcej energii niż zużyje i sprzeda ją do zakładu energetycznego kto powinien otrzymać zapłatę za sprzedaną energię - gmina jako właściciel czy użytkownik? Jaka jest rola gminy?

W ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007-2013 możliwe jest dofinansowanie mikroinstalacji prosumenckich. Przez mikroinstalację prosumencką należy rozumieć instalację odnawialnego źródła energii umożliwiającą wytworzenie energii, w tym elektrycznej lub cieplnej w ilości nie większej niż wynosi zużycie tej energii przez gospodarstwo domowe lub obiekt użyteczności publicznej, przy czym łączna moc zainstalowana tej instalacji nie może przekroczyć 40 kW mocy elektrycznej lub 120 kW mocy cieplnej w przypadku jednoczesnego wytwarzania ciepła i energii elektrycznej. Oznacza to, że jednym z podstawowych warunków uzyskania dofinansowania w ramach przedmiotowego działania jest zużycie wyprodukowanej energii w 100% na potrzeby własne danego użytkownika mikroinstalacji.

29.   W obecnym stanie prawnym brak możliwości odbioru wcześniej wyprodukowanej energii (przesłanej do sieci). Czy odbierając nadwyżki wcześniej wyprodukowanej energii odnawialnej rolnik będzie musiał dopłacić do tej energii 20 % jej wartości?

W przypadku mikroinstalacji prosumenckich dofinansowywanych w ramach PROW 2007-2013, z założenia cała ilość energii będzie zużywana na potrzeby własne, wówczas nie będzie dochodziło do sprzedaży energii. Obowiązujące do 31 grudnia 2015 r. przepisy w zakresie odnawialnych źródeł energii (w ustawie - Prawo energetyczne) nie przewidują możliwości odbioru wcześniej wyprodukowanych nadwyżek z sieci, czyli prosument (osoba fizyczna nie będąca przedsiębiorcą) wytwarzając energię i wprowadzając ją do sieci dokonuje jej sprzedaży po cenie równiej 80% średniej ceny sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym z roku poprzedniego.

Uchwalona przez Sejm RP 20 lutego 2015 r. ustawa o odnawialnych źródłach energii przewiduje zmiany w tym zakresie. Od 1 stycznia 2016 r., tj. od dnia wejścia w życie przepisów rozdziału 4, w szczególności art. 41 ust. 14 ustawy o odnawialnych źródłach energii:

„Rozliczenie z tytułu różnicy między ilością energii elektrycznej pobranej z sieci a ilością energii elektrycznej wprowadzonej do tej sieci, w danym półroczu, między wytwórcą energii elektrycznej, o którym mowa w art. 4 ust. 1, w art. 19 ust. 1 oraz w art. 41 ust. 1 pkt 3, a sprzedawcą zobowiązanym odbywa się na podstawie umowy sprzedaży energii elektrycznej, o której mowa w art. 5 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne. Rozliczenia tego dokonuje się na podstawie rzeczywistych wskazań urządzeń pomiarowo-rozliczeniowych.”

Uwzględniając powyższe będzie możliwe „magazynowanie okresowych nadwyżek energii elektrycznej w sieci”, a następnie ich odbieranie np. w okresach braku produkcji energii. Należy jednak pamiętać, że za odbiór energii z sieci będzie obciążony opłatami z tytułu świadczenia usług dystrybucyjnych przez przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się dystrybucją energii elektrycznej.

30.   Czy rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007–2013 zobowiązuje beneficjenta działania (w przypadku budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii ) do montowania dwóch liczników?

Zasady uzyskania dofinansowania w zakresie budowy mikroinstalacji prosumenckich określone w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007-2013 nie nakładają na beneficjenta działania obowiązku montażu dwóch liczników. Należy podkreślić, że zasady przyłączania mikroinstalacji do sieci, w tym opomiarowania wytwarzanej energii określają przepisy ustawy – Prawo energetyczne, a w szczególności jej art. 7, który wskazuje że:

- w przypadku gdy moc mikroinstalacji, o przyłączenie której ubiega się podmiot, nie jest większa niż moc określona w wydanych warunkach przyłączenia, przyłączenie do sieci odbywa się na podstawie zgłoszenia, po zainstalowaniu odpowiednich układów zabezpieczających i układu pomiarowo-rozliczeniowego,

- koszt instalacji układu zabezpieczającego i układu pomiarowo-rozliczeniowego ponosi operator systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego,

- za przyłączenie mikroinstalacji do sieci dystrybucyjnej nie pobiera się opłaty.

31.   Czy systemy fotowoltaiczne muszą mieć zainstalowane baterie z akumulatorem (system off-grid)? Czy musi być określona ilość akumulatorów?

Nie jest wymagane aby, wybudowana w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW 2007-2013 mikroinstalacja posiadała zainstalowane magazyny energii (akumulatory). Od 1 stycznia 2016 r. wraz z wejściem w życie art. 41 ust 14 ustawy o odnawialnych źródłach energii będzie możliwe „magazynowanie okresowych nadwyżek energii elektrycznej w sieci”, a następnie ich odbieranie, np. w okresach braku produkcji energii (patrz pytanie/odpowiedź  nr 29).

Jeżeli jednak beneficjent uzna za konieczne i uzasadnione zainstalowanie wraz z budową mikroinstalacji magazynów energii koszty związane z realizacją takiej operacji należy uznać za koszty kwalifikowalne. Akumulatory mogą zatem stanowić koszt kwalifikowany operacji, jeśli ich zakup jest podyktowany np. koniecznością okresowego kompensowania braków dostarczanej energii elektrycznej z głównego źródła (mikroinstalacji prosumenckiej).

Zgodnie z art 2. pkt 13 lit a ustawy o odnawialnych źródłach energii instalacja odnawialnego źródła energii to instalacja stanowiąca wyodrębniony zespół urządzeń służących do wytwarzania energii i wyprowadzania mocy, przyłączonych w jednym miejscu przyłączenia, w których energia elektryczna lub ciepło są wytwarzane z odnawialnego źródła energii, a także magazyn energii elektrycznej przechowujący wytworzoną energię elektryczną, połączony z tym zespołem urządzeń.

Wyliczenie ilości, a raczej pojemności magazynów energii (akumulatorów) jest uzależnione od przewidywanego czasu wykorzystywania energii z akumulatorów oraz ilości energii zużywanej z akumulatorów. Właściwy dobór pojemności akumulatora do potrzeb danego odbiorcy energii może być dokonany np. w oparciu o analizę profilu zużycia energii.

32.   Czy dofinansowaniem w zakresie działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW 2007-2013 może zostać objęta operacja , której celem będzie wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych z gazu składowiskowego. Zakres operacji (inwestycji) będzie polegał m.in. na wykonaniu:  12 studni, rurociągu łączącego, kolektora zbiorczego, separatora cieczy, przyłącz do sieci oraz zakupu agregatu prądotwórczego 250kW jak również transformatora?

Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 22 ustawy o odnawialnych źródłach energii, energia z biogazu jest zaliczana do odnawialnego źródła energii. Definicja biogazu zawarta w art. 2 pkt 1 ustawy o odnawialnych źródłach energii wskazuje, że biogaz to gaz uzyskiwany z biomasy, w szczególności z instalacji przeróbki odpadów zwierzęcych lub roślinnych, oczyszczalni ścieków oraz składowisk odpadów.

Zgodnie z przepisami zmienionego rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi (…) pomoc przyznawana jest gminie – w przypadku operacji dotyczącej budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej, z przeznaczeniem na potrzeby własne, zwanych dalej „mikroinstalacjami prosumenckimi”.

W myśl art. 2 pkt 19 ustawy o odnawialnych źródłach energii, mikroinstalacja to instalacja odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 40 kW, przyłączona do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV lub o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu nie większej niż 120 kW.

Zgodnie z art. 2 pkt  13 ustawy o odnawialnych źródłach energii, zakres instalacji odnawialnego źródła energii został określony, jako instalacja stanowiąca wyodrębniony zespół:

a) urządzeń służących do wytwarzania energii i wyprowadzania mocy, przyłączonych w jednym miejscu przyłączenia, w których energia elektryczna lub ciepło są wytwarzane z jednego rodzaju odnawialnych źródeł energii, a także magazyn energii elektrycznej przechowujący wytworzoną energię elektryczną, połączony z tym zespołem urządzeń lub

b) obiektów budowlanych i urządzeń stanowiących całość techniczno-użytkową służący do wytwarzania biogazu rolniczego, a także połączony z nimi magazyn biogazu rolniczego.

Uwzględniając powyższe należy stwierdzić, że opisana w pytaniu operacja (jej zakres) wykracza poza cel działania, gdyż nie dotyczy budowy mikroinstalacji prosumeckiej.

Pytania dotyczące realizacji operacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej – część 2.

Działanie 321: „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” PROW 2007-2013

1.       Proszę o wyjaśnienie poziomu maksymalnej mocy urządzeń, które można zamontować np. na jednym obiekcie użyteczności publicznej (max. mocy elektrycznej i max. mocy cieplnej) w przypadku operacji polegającej na budowie mikroinstalacji wykorzystującej odnawialne źródła energii, i która to mikroinstalacja po zainstalowaniu i uruchomieniu będzie wytwarzać energię elektryczną oraz energię cieplną. W przypadku wytwarzania tylko energii elektrycznej wyraźnie podana jest max. moc 40 kW mocy elektrycznej. Natomiast w przypadku produkcji energii elektrycznej i cieplej podane jest max 120kW mocy cieplej.  Podsumowując, czy przepis art. 2 pkt 19 ustawy o odnawialnych źródłach energii należy rozumieć, w następujący sposób: w przypadku budowy mikroinstalacji w ramach działania „Podstawowe usługi (…) maksymalna moc produkcji energii elektrycznej oraz energii cieplnej to łącznie 160 kW (z czego 40 kW to energia elektryczna a 120 kW to energia cieplna)?

W ramach operacji dotyczącej budowy mikroinstalacji prosumenckich realizowanych w ramach działania „Podstawowe usługi (…)” dopuszczalne jest zamontowanie mikroinstalacji, w której łączna moc urządzeń służących do wytwarzania energii elektrycznej nie przekroczy 40 kW oraz moc urządzeń służących do wywarzania ciepła nie przekroczy 120 kW.

Przykład: w ramach zrealizowanej  operacji jeden budynek użyteczności publicznej  otrzymuje z zamontowanych urządzeń (np. fotowoltaika + solary + pompa ciepła) energię elektryczną o mocy 40 kW oraz energię cieplną o mocy 120 kW.

Przy projektowaniu maksymalnej mocy danej mikroinstalacji należy pamiętać o rzeczywistym zapotrzebowaniu danego obiektu na energię elektryczną lub cieplną (patrz „Ankieta gospodarstwa domowego” oraz „Ankieta obiektów gminy” - załącznik nr 5 oraz 6 do  instrukcji wypełniania wniosku o przyznanie pomocy).

2.       Beneficjenci są zainteresowani montażem instalacji prosumenckich na budynkach wielorodzinnych, gdzie część pomieszczeń przeznaczonych jest na prowadzenie działalności gospodarczej. Czy w takich przypadkach prawidłowe będzie procentowe wydzielenie tych kosztów jako niekwalifikowalne?

Zmienione rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 24 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 w § 3 ust 4 mówi, że: „Operacja dotycząca mikroinstalacji prosumenckich, oprócz budowy mikroinstalcji prosumenckich na obiektach użyteczności publicznej, może być realizowana również na obiektach niebędących obiektami użyteczności publicznej, pod warunkiem że wytworzona energia elektryczna lub cieplna będzie wykorzystana wyłącznie na potrzeby gospodarstw domowych.”.

Pytanie dotyczy sytuacji gdzie w budynku, w którym ma być wykorzystywana energia elektryczna wytworzona z mikroinstalacji zakupionej w ramach środków PROW 2007-2013, znajdują się pomieszczenia definiowane jako pomieszczenia z przeznaczeniem na potrzeby gospodarstwa domowego, jak również pomieszczenia służące wyłącznie do celów działalności gospodarczej. 

Zaproponowane rozwiązanie rozliczenia kwalifikowalności i niekwalifikowalności operacji „metodą proporcjonalności” z uwzględnieniem procentowego udziału zużycia wytworzonej energii w mikroinstalcji w pomieszczeniach, które wpisują się w definicję gospodarstwa domowego (pomieszczenia służące jako stałe miejsce zamieszkania, w którym koncentruje się ogół spraw, obowiązków rodzinnych, domowych, itp.) oraz procentowego zużycia energii w pomieszczeniach, które z definicji nie są pomieszczeniami służącymi do celów mieszkaniowych) należy uznać za możliwe do zastosowania.

Biorąc powyższe pod uwagę, należy jednak pamiętać, że podstawą do określenia mocy (parametrów) poszczególnej mikroinstalacji wytwarzającej energię elektryczną lub cieplną dla danego (w tym przypadku) gospodarstwa domowego, z przeznaczeniem na potrzeby własne, powinna być analiza profilu zużycia energii przez to gospodarstwo domowe. Pomocnym do wykonania takiej analizy może być „Ankieta gospodarstwa domowego” – załącznik nr 5 do instrukcji wypełniania wniosku o przyznanie pomocy.  Z założenia więc Ankieta ta nie będzie uwzględniać zapotrzebowania na energię elektryczną lub cieplną dla pomieszczeń, które nie są pomieszczeniami o charakterze pomieszczeń gospodarstwa domowego.

Innym rozwiązaniem może być odliczenie ilości energii elektrycznej zużywanej przez danego odbiorcę na cele prowadzonej działalności gospodarczej w oparciu o deklarację składane do celów podatkowych. Ilość energii, a co za tym idzie również koszty jej zakupu wykazywane jako koszty prowadzonej działalności gospodarczej, mogą posłużyć do określenia ilości energii zużywanej na cele mieszkalne, a tym samym właściwej proporcji kosztów kwalifikowalnych.

3.       Czy w ramach działania „Podstawowe usługi (…)” objętego PROW na lata 2007-2013 można zrealizować operację polegająca na budowie mikroinstalcji wykorzystującej odnawialne źródła energii na budynku jednorodzinnym, który został w tym roku zakupiony i trwają w nim obecnie prace remontowe (planowany termin zamieszkania zakupionego budynku jednorodzinnego to przełom listopada-grudnia 2015 r.)? Do oszacowania zużycia energii elektrycznej przyjęto zapotrzebowanie na energię elektryczną i cieplną z obecnie zamieszkałego przez rodzinę lokum (tj. mieszkania w bloku).

Przyjęte rozwiązanie do obliczenia mocy planowanej do zainstalowania na domu jednorodzinnym mikroinstalcji wykorzystującej odnawialne źródła energii jest poprawne. Przy projektowaniu maksymalnej mocy danej mikroinstalacji należy pamiętać o rzeczywistym zapotrzebowaniu danego obiektu na energię elektryczną lub cieplną (patrz „Ankieta gospodarstwa domowego” - załącznik nr 5 oraz 6 do  instrukcji wypełniania wniosku o przyznanie pomocy).

Termin zamieszkania domu jednorodzinnego przez rodzinę wskazany w pytaniu (przełom listopada-grudnia 2015 r.) nie jest barierą dostępności do realizacji przedmiotowej operacji.

4.       Czy w ramach operacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej będzie można objąć pomocą operacje polegające na wykonaniu instalacji fotowoltaicznych na budynku kościoła?

Zgodnie § 3 pkt 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki   i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 75, poz. 690, z późn. zm.)  budynek kościoła należy uznać za budynek użyteczności publicznej, a gmina jako beneficjent działania może zamontować zakupione w ramach operacji mikroinstalacje na budynku kościoła.

Poniżej pełna treść przywołanego wyżej § 3 pkt 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury:

„6) budynku użyteczności publicznej — rozumie się przez to budynek przeznaczony dla administracji publicznej, wymiaru sprawiedliwości, kultury, kultu religijnego, oświaty, szkolnictwa wyższego, nauki, opieki zdrowotnej, opieki społecznej i socjalnej, obsługi bankowej, handlu, gastronomii, usług, turystyki, sportu, obsługi pasażerów w transporcie kolejowym, drogowym, lotniczym lub wodnym, poczty lub telekomunikacji oraz inny ogólnodostępny budynek przeznaczony do wykonywania podobnych funkcji; za budynek użyteczności publicznej uznaje się także budynek biurowy i socjalny”.

5.       Wnioskodawca planuje wykonać operację polegającą na zamontowaniu paneli fotowoltaicznych na budynku Urzędu Gminy. Pozyskana w ten sposób energia byłaby wykorzystywana na potrzeby budynku Urzędu Gminy oraz sąsiedniego budynku, niebędącego obiektem użyteczności publicznej (w tym wypadku energia byłaby wykorzystywana tylko na potrzeby gospodarstwa domowego/osoby fizycznej). Montaż panelu na budynku mieszkalnym   byłby w tym przypadku bezzasadny, gdyż budynek gminy ze względu na wysokość znacząco przysłania sąsiadujący z nim budynek. Proszę o informację czy taki typ (mieszany) operacji można objąć wsparciem.

Podstawą energetyki prosumenckiej jest wykorzystywanie wytworzonej energii na potrzeby własne danego wytwórcy. Opisany przykład wskazuje, że mikroinstalacja byłaby zainstalowana na obiekcie gminnym i przyłączona również do instalacji obiektu gminy.

Uwzględniając:

- zasady przyłączania mikroinstalacji do sieci wynikające z ustawy – Prawo energetyczne (jeśli planowana moc mikroinstalacji nie przewyższa obecnie posiadanej przez odbiorcę końcowego mocy przyłączeniowej, przyłączenie odbywa się na zasadzie zgłoszenia mikroinstalacji do operatora systemu dystrybucyjnego),

- warunki zgłoszenia mikroinstalacji, w tym posiadanie tytułu prawnego do nieruchomości na której będzie instalowana mikroinstalacja oraz do samej mikroinstalacji,

- zasady wsparcia mikroinstalacji prosumenckich w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” (brak możliwości sprzedaży energii),

należy stwierdzić, że nie jest możliwe wsparcie mikroinstalacji z których energia elektryczna byłaby wykorzystywana na potrzeby budynku gminy, natomiast jej nadwyżka poprzez dostępne połączenia sieciowe przesyłana do sąsiedniego budynku (gospodarstwa domowego osoby fizycznej).

Podsumowując, przedstawione rozwiązanie wskazuje na prowadzenie przez gminę działalności gospodarczej w zakresie sprzedaży energii odbiorcom końcowym, co jest niezgodne z celem działania w zakresie wspierania energetyki prosumenckiej. Wszelkie rozwiązania w tym zakresie muszą uwzględniać obowiązujące przepisy określające zasady związane z: przyłączeniem mikroinstalacji do sieci, wytwarzaniem energii, a także wykorzystywaniem wytworzonej energii na własne potrzeby.

6.       Proszę o doprecyzowanie/uszczegółowienie terminu „obiekty niebędące obiektami użyteczności publicznej”. Czy w przypadku, gdy np. panele fotowoltaiczne zostaną wykonane obok budynku mieszkalnego będzie można uznać, że zostały one wykonane na obiekcie niebędącym obiektem użyteczności publicznej i tym samym przyznać operacji 4 dodatkowe punkty?

W przypadku gdy uwarunkowania np. architektoniczne danego obiektu lub jego położenie uniemożliwiają prawidłowe i sprawne funkcjonowanie mikroinstalacji na tym obiekcie zasadne staje się zamontowanie mikroinstalacji w innym dostosowanym do tego miejscu, np. obok budynku mieszkalnego lub np. na dachu sąsiadującego z budynkiem mieszkalnym garażu. Przy obliczaniu (na potrzeby uzyskania dla operacji dodatkowych 4 punktów) łącznej sumy kosztów kwalifikowalnych – odnoszących się do obiektów niebędących obiektami użyteczności publicznej - bierzemy pod uwagę to gdzie fizycznie wykorzystywana będzie wytworzona z mikroinstalacji dana energia, tj. czy energia ta wykorzystywana będzie w gospodarstwie domowym (obiekt niebędący obiektem użyteczności publicznej) czy np. w budynku szkoły lub urzędu gminy  (budynku użyteczności publicznej).

Warunkiem niezbędnym jest aby użytkownik danej mikroinstalacji posiadał tytułu prawny do nieruchomości na której będzie instalowana mikroinstalacja.

7.       Czy w ramach operacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej będzie można objąć pomocą operacje polegające na budowie oświetlenia hybrydowego w centrum miejscowości? Nieruchomość na której usytuowane będzie oświetlenie jest własnością gminy.

Zgodnie § 2 zmienionego rozporządzenia MRiRW z dnia 24 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 gmina może uzyskać wsparcie w ramach przedmiotowego działania na budowę mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej, z przeznaczeniem na potrzeby własne. Przywołane w pytaniu oświetlenie typu hybrydowego składa się co najmniej z dwóch elementów składowych, tj. z odbiornika energii elektrycznej oraz mikroinstalacji służących do wytwarzania energii elektrycznej (trzecim elementem składowym przy lampach typu hybrydowego może być magazyn energii (akumulator)). Mając na uwadze przywołany wyżej § 2 zmienionego rozporządzenia  jak również cele przedmiotowego działania należy zauważyć, że koszty kwalifikowalne nie obejmują zakupu odbiorników energii elektrycznej. Za koszt kwalifikowaly w tego typu urządzeniach należy uznać jedynie mikroinstalację służącą do wytwarzania energii elektrycznej oraz magazyn energii. Definicje mikroinstalacji oraz instalacji odnawialnego źródła energii są zawarte w ustawie o odnawialnych źródłach energii i nie obejmują odbiorników energii.

8.       Czy operacja dotycząca budowy mikroinstalacji wykorzystujących odnawialne źródła energii (działanie „Podstawoe usługi ...” PROW 2007-2013) będzie mogła być realizowana na nowo powstałych budynkach mieszkalnych?

Budowa mikroinstalacji wykorzystujących odnawialne źródła energii na nowo powstałych budynkach będzie mogła uzyskać dofinansowanie w ramach działania „Podstawowe usługi ...” objętego PROW 2007-2013 – patrz analogia do pytanie/odpowiedź nr 3.

9.       W związku z trwającym naborem wniosków w ramach działania 321 Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej PROW 2007-2013 z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich w województwie X pojawiła się wątpliwość wśród potencjalnych wnioskodawców jak traktować obiekty oczyszczalni ścieków i stacji uzdatniania wody, klasyfikować je jako obiekty spełniające warunki użyteczności publicznej czy też nie.

Przepisy krajowe nie zawierają definicji legalnej obiektu użyteczności publicznej. Istnieje natomiast definicja legalna budynku użyteczności publicznej znajduje się w par. 3 pkt 6 ROZPORZĄDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. z dnia 15 czerwca 2002 r.), która wprost nie wymienia tego typu obiektu. Oczyszczalnia ścieków oraz stacja uzdatniania wody jest własnością gminy Oba obiekty wybudowane zostały na nieruchomości, której właścicielem jest jednostka samorządu terytorialnego.

Oczyszczalnie ścieków oraz stacje uzdatniania wody należy uznać, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 7 lipca 1994 roku Prawo budowlane, za budowle, dlatego w celu ustalenia czy te obiekty są obiektami użyteczności publicznej należy się w drodze analogii odnieść do powyższej definicji.

Ponieważ przedmiotowe obiekty służą lokalnie do zaspokajania potrzeb ogółu społeczeństwa oraz mają również charakter usługowy, należy je uznać za obiekty użyteczności publicznej.

Zarówno w jednym jak i w drugim z opisanych przypadków właścicielem nieruchomości oraz obiektu jest jednostka samorządu terytorialnego. Z kolei funkcje obu obiektów (obiektów infrastruktury publicznej) mają charakter usługowy i swym zakresem zaspakajają potrzeby ogółu mieszkańców danej gminy/powiatu (społeczności lokalnej).

10.   Czy w ramach operacji z zakresu budowy mikroinstalacji prosumenckich (działanie „Podstawowe usługi …” PROW 2007-2013) za koszt kwalifikowalny zostanie uznane:

a) wykonanie/remont instalacji wewnątrz budynku (np. instalacji elektrycznej), związanej z budową mikroinstalacji prosumenckiej

b) wykonanie prac naprawczych, związanych z przywróceniem nieruchomości do stanu pierwotnego?

Koszty związane bezpośrednio z budową mikroinstalacji (niezbędne do zamontowania i uruchomienia urządzeń), w tym wykonanie prac naprawczych związanych z przywróceniem danego obiektu do stanu pierwotnego (tj. przed montażem mikroinstalacji) należy uznać za koszty kwalifikowalne.

11.   Czy w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW 2007-2013 można zrealizować operację polegającą na zakupie i montażu lamp fotowoltaicznych, a koszty z tym związane uznać za kwalifikowalne?

Zgodnie ze zmienionym rozporządzeniem  MRiRW z dnia 24 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi (..)” pomoc przyznanie się na budowę mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej, z przeznaczeniem na potrzeby własne.

W wyniku realizacji opisanego projektu (operacji) nastąpi zakup oraz montaż  zarówno odbiornika energii elektrycznej, jak również mikroinstalacja służąca do wytwarzająca energii elektrycznej (dwa różne urządzenia). Co do zasady przedmiotowe działanie, dla tego typu operacji, nie wspiera zakupu lamp jako odbiorników energii elektrycznej. Celem działania jest wspieranie operacji z zakresu wytwarzaniaenergii elektrycznej (lub cieplnej).

Podsumowując zakup lamp, w tym ich montaż, można by uznać za koszt kwalifikowalny w części dotyczącej kosztów samej mikroinstalacji. Wnioskodawca powinien zatem określić procent kosztów dotyczących części składowej jaką jest urządzenie służące do wytwarzania energii elektrycznej z odnawialnych źródeł energii (koszt mikroinstalacji), w tym również proporcjonalnie do kosztów ww. koszty montażu przedmiotowego urządzenia/urządzeń. Koszt części składowej jaką jest odbiornik ww. urządzenia nie może być uznany, w myśl przywołanego przepisu, za koszt kwalifikowalny.

12.   Czy efektem rozliczenia i wypłacenia przyznanej pomocy jest wybudowanie mikroinstalacji prosumenckich na obiektach użyteczności publicznej oraz u osób fizycznych, bez zawarcia w roku 2015 umowy z zakładem energetycznym na wprowadzenie energii do sieci. Zgodnie z obowiązującą ustawą Prawo energetyczne, w roku 2015 nie ma możliwości bilansowania pobranej i wyprowadzonej energii z mikroinstalacji. Prosument musi wystawić rachunek dla odbiorcy energii – co jest niezgodne z założeniami działania. Możliwość bilansowania pobranej i wyprowadzonej energii – co jest niezgodne z założeniami działania. Możliwość bilansowania energii wprowadzonej do sieci i pobranej z sieci została uregulowana w zmianie Prawa energetycznego (wejście w życie przepisów 01.01.2016 r.). Jednocześnie wyjaśniamy, że aktualny montaż dodatkowych urządzeń odcinających i przekładających zrzut energii do sieci znacznie podwyższyłby koszty montażu mikroinstalacji.

Obowiązujące do 31 grudnia 2015 r. przepisy w zakresie odnawialnych źródeł energii (ustawa - Prawo energetyczne) nie przewidują możliwości odbioru wcześniej wyprodukowanych nadwyżek z sieci, czyli prosument (osoba fizyczna nie będąca przedsiębiorcą) wytwarzając energię i wprowadzając ją do sieci dokonuje jej sprzedaży po cenie równej 80% średniej ceny sprzedaży energii elektrycznej na rynku konkurencyjnym z roku poprzedniego.

Sytuacja ta ulegnie zmianie wraz z wejściem w życie przepisów rozdziału 4, w szczególności art. 41 ust. 14 ustawy o odnawialnych źródłach energii.

Rozliczenie z tytułu różnicy między ilością energii elektrycznej pobranej z sieci a ilością energii elektrycznej wprowadzonej do tej sieci, w danym półroczu, między wytwórcą energii elektrycznej, o którym mowa w art. 4 ust. 1, w art. 19 ust. 1 oraz w art. 41 ust. 1 pkt 3, a sprzedawcą zobowiązanym odbywa się na podstawie umowy sprzedaży energii elektrycznej, o której mowa w art. 5 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy – Prawo energetyczne. Rozliczenia tego dokonuje się na podstawie rzeczywistych wskazań urządzeń pomiarowo-rozliczeniowych.

Mając na uwadze powyższe,  magazynowanie okresowych nadwyżek energii elektrycznej w sieci, a następnie ich odbieranie np. w okresach braku produkcji energii będzie możliwe wraz z wejściem w życie przepisów rozdziału 4 ustawy o odnawialnych źródłach energii, tj. od dnia 1 stycznia 2016 r.

Odnosząc się do przywołanego w piśmie przypadku, na dzień składania wniosku o płatność (nie później niż 16 października 2015 r.) zakupione w ramach przedmiotowego działania urządzenia powinny być zamontowane i w pełni sprawne do wytwarzania energii elektrycznej lub cieplnej.   W przypadku mikroinstalacji prosumenckich poprzez zamontowanie urządzeń rozumie się ich fizyczny montaż na obiektach gdzie będzie wytwarzana energia elektryczna lub cieplna. Montaż powinien zakończyć się protokołem technicznego odbioru sprawnej mikroinstalacji.

Z kolei w przypadku podłączania mikroinstalacji prosumenckiej do sieci dystrybucyjnej, poprzez uruchomienie mikroinstalacji rozumie się zainstalowanie przez operatora systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego odpowiednich układów zabezpieczających i układu pomiarowo-rozliczeniowego, a także przyłączenie danej mikroinstalacji do sieci dystrybucyjnej. Jest to ściśle związane z dopełnieniem formalności o których mowa w § 3 ust. 5 umowy o przyznanie pomocy w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej”, w tym związanych ze zgłoszeniem mikroinstalacji oraz podpisaniem z operatorem sieci dystrybucyjnej stosownej umowy. Przepisy ww. umowy  (formularz umowy 9z)  umożliwiają beneficjentowi uzyskanie wymaganych opinii, zaświadczeń, uzgodnień, pozwoleń lub decyzji związanych z realizacją operacji polegającej na budowie mikroinstalacji prosumenckich do dnia 30 czerwca 2016 r.

Podsumowując, na dzień składania wniosku o płatność zakupione w ramach przedmiotowego działania urządzenia powinny być zamontowane oraz zakończyć się protokołem technicznego odbiorusprawnej mikroinstlacji.  Na etapie wniosku o płatność beneficjent nie ma obowiązku załączać umowy z zakładem energetycznym na wprowadzanie wytworzonej energii do sieci.

Oczywiście, beneficjent może wytwarzać w mikroinstalacjach energię elektryczną i z założenia nie odsprzedawać (nie wprowadzać) do sieci energetycznej w tzw. systemie off-grid, tj. bez połączenia instalacji z siecią. Ponadto, gdy odbiorca energii elektrycznej połączony z siecią energetyczną OSD posiada mikroinstalację tj. jest jednocześnie także wytwórcą (tzw. prosument), istnieją techniczne rozwiązania pozwalające na niewprowadzanie energii wytworzonej do sieci. Polegają one na wykonaniu połączeń energetycznych umożliwiających zasilanie odbiorcy z dwóch niezależnych źródeł. Jednym będzie autonomiczne źródło wytwórcze – mikroinstalacja w tzw. systemie off-grid (nie podłączone do sieci energetycznej), a drugim sieć energetyczna OSD. W takim przypadku energia elektryczna generowana przez mikroinstalację jest magazynowana w odpowiednich akumulatorach, a następnie po przejściu przez inwerter zasila odbiorniki instalacji wewnętrznej odbiorcy. W przypadku braku energii produkowanej z modułów następuje automatyczne przełączenie na drugie źródło energii zasilania – tj. zewnętrzną sieć elektroenergetyczną. W takim przypadku sieć energetyczna i mikroinstalacja nie są ze sobą połączone, w związku z tym nie ma możliwości aby prąd z mikroinstalacji został wprowadzony do sieci OSD. Należy jednak zauważyć, iż o ile powyższe rozwiązanie jest technicznie wykonalne, to jego ze względu na montaż niezbędnych akumulatorów i dodatkowej automatyki, jest wyższy od systemów on-line, w których poprzez połączenie z siecią można odsprzedawać nadwyżki wytworzonej energii elektrycznej, mimo iż koszty zakupu akumulatorów (magazynów energii) w ramach przedmiotowego działania mogą zostać uznane za koszty kwalifikowalne.

 

Na podkreślenie jednak zasługuje także fakt, że zmienione rozporządzenie MRiRW z dnia 24 marca 2015 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi (…) nie zobowiązuje w żaden sposób beneficjenta do montażu dodatkowych urządzeń odcinających i przekładających zrzut energii do sieci 

13.   Czy dom parafialny (składający się z mieszkania dla księży oraz z pomieszczeń ogólnodostępnych takich jak: sala dla lektorów, sala chóru, biblioteka, itp.) traktowany jest jako "obiekt nie będący obiektem użyteczności publicznej" i za wykonanie instalacji dla takiego obiektu można otrzymać dodatkowe 4 punkty przy   ocenie operacji jako całości (przy zachowaniu 50% obiektów niepublicznych)?

W opisanym przypadku „powstają” dwa typy obiektów:

a) obiekt o charakterze obiektu niebędącego obiektem użyteczności publicznej – pomieszczenia służące jako mieszkanie,

b) obiekt o charakterze obiektu  użyteczności publicznej – pomieszczenia ogólnodostępne takie jak: biblioteka, sala dla lektorów, sala chóru, itp.

Chcąc zatem przyjąć prawidłowy wzór do obliczenia kosztów kwalifikowalnych, które będą miały wpływ (dla całości operacji) na uzyskanie przez projekt dodatkowych 4 punktów należy przyjąć „zasadę proporcjonalności „.

14.   Jeśli gmina planuje realizację operacji z zakresu budowy mikro instalacji prosumenckich (mikroinstalacje wytwarzające energię elektryczną) na dwóch obiektach użyteczności publicznej to suma mocy tych instalacji nie może przekroczyć 40 kW czy każda instalacja z osobna nie może przekroczyć 40 kW?

Każda z mikroinstalacji instalowanych na obiektach użyteczności publicznej (o ile każdy z tych obiektów posiada oddzielne przyłącze do sieci dystrybucyjnej) rozpatrywana jest indywidualnie, co oznacza, że  mikroinstalacja na danym obiekcie będzie mogła mieć zainstalowaną moc energii elektrycznej do 40 kW. Przy projektowaniu maksymalnej mocy danej mikroinstalacji należy pamiętać o rzeczywistym zapotrzebowaniu danego obiektu na energię elektryczną oraz o konieczności jej zużycia na potrzeby danego obiektu.

15.   Czy dofinansowaniem zostanie objęty Zestaw, który jest systemem on-grid, podłączony do sieci elektrycznej gospodarstwa domowego. Dwuetapowy układ sterowania zestawu został tak zaprojektowany, aby w pierwszej kolejności przekazać wytworzoną energię do urządzenia grzewczego, a w przypadku wystąpienia nadwyżki energii przekazać ją do zasilania innych urządzeń elektrycznych w domu. Rozwiązanie to pozwala na budowę elektrowni słonecznych w systemie bezakumulatorowym wpiętym do sieci bez generowania nad produkcji energii na sieć?

Koszty związane z budową opisanej mikroinstalacji  będą uznane za koszty kwalifikowalne.

16.   Czy systemy fotowoltaiczne muszą mieć zainstalowane baterie z akumulatorem (system off-grid)? Czy musi być określona ilość akumulatorów?

Nie jest wymagane aby, wybudowana w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW 2007-2013 mikroinstalacja posiadała zainstalowane magazyny energii (akumulatory). Od 1 stycznia 2016 r. wraz z wejściem w życie art. 41 ust 14 ustawy o odnawialnych źródłach energii będzie możliwe „magazynowanie okresowych nadwyżek energii elektrycznej w sieci”, a następnie ich odbieranie, np. w okresach braku produkcji energii (patrz pytanie/odpowiedź  nr 29).

Jeżeli jednak beneficjent uzna za konieczne i uzasadnione zainstalowanie wraz z budową mikroinstalacji magazynów energii koszty związane z realizacją takiej operacji należy uznać za koszty kwalifikowalne. Akumulatory mogą zatem stanowić koszt kwalifikowany operacji, jeśli ich zakup jest podyktowany np. koniecznością okresowego kompensowania braków dostarczanej energii elektrycznej z głównego źródła (mikroinstalacji prosumenckiej).

Zgodnie z art 2. pkt 13 lit a ustawy o odnawialnych źródłach energii instalacja odnawialnego źródła energii to instalacja stanowiąca wyodrębniony zespół urządzeń służących do wytwarzania energii i wyprowadzania mocy, przyłączonych w jednym miejscu przyłączenia, w których energia elektryczna lub ciepło są wytwarzane z odnawialnego źródła energii, a także magazyn energii elektrycznej przechowujący wytworzoną energię elektryczną, połączony z tym zespołem urządzeń.

Wyliczenie ilości, a raczej pojemności magazynów energii (akumulatorów) jest uzależnione od przewidywanego czasu wykorzystywania energii z akumulatorów oraz ilości energii zużywanej z akumulatorów. Właściwy dobór pojemności akumulatora do potrzeb danego odbiorcy energii może być dokonany np. w oparciu o analizę profilu zużycia energii.

17.   Czy dofinansowaniem w zakresie działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW 2007-2013 może zostać objęta operacja , której celem będzie wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych z gazu składowiskowego. Zakres operacji (inwestycji) będzie polegał m.in. na wykonaniu:  12 studni, rurociągu łączącego, kolektora zbiorczego, separatora cieczy, przyłącz do sieci oraz zakupu agregatu prądotwórczego 250kW jak również transformatora?

Zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 22 ustawy o odnawialnych źródłach energii, energia z biogazu jest zaliczana do odnawialnego źródła energii. Definicja biogazu zawarta w art. 2 pkt 1 ustawy o odnawialnych źródłach energii wskazuje, że biogaz to gaz uzyskiwany z biomasy, w szczególności z instalacji przeróbki odpadów zwierzęcych lub roślinnych, oczyszczalni ścieków oraz składowisk odpadów.

Zgodnie z przepisami zmienionego rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi (…) pomoc przyznawana jest gminie – w przypadku operacji dotyczącej budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii, służących do wytwarzania energii, w szczególności energii elektrycznej lub cieplnej, z przeznaczeniem na potrzeby własne, zwanych dalej „mikroinstalacjami prosumenckimi”.

W myśl art. 2 pkt 19 ustawy o odnawialnych źródłach energii, mikroinstalacja to instalacja odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 40 kW, przyłączona do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV lub o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu nie większej niż 120 kW.

Zgodnie z art. 2 pkt  13 ustawy o odnawialnych źródłach energii, zakres instalacji odnawialnego źródła energii został określony, jako instalacja stanowiąca wyodrębniony zespół:

a) urządzeń służących do wytwarzania energii i wyprowadzania mocy, przyłączonych w jednym miejscu przyłączenia, w których energia elektryczna lub ciepło są wytwarzane z jednego rodzaju odnawialnych źródeł energii, a także magazyn energii elektrycznej przechowujący wytworzoną energię elektryczną, połączony z tym zespołem urządzeń lub

b) obiektów budowlanych i urządzeń stanowiących całość techniczno-użytkową służący do wytwarzania biogazu rolniczego, a także połączony z nimi magazyn biogazu rolniczego.

Uwzględniając powyższe należy stwierdzić, że zakres przedstawionej w pytaniu operacji wykracza poza ww. ograniczenia.

18.   Czy rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007–2013 zobowiązuje beneficjenta działania (w przypadku budowy mikroinstalacji prosumenckich wykorzystujących odnawialne źródła energii ) do montowania dwóch liczników?

Zasady uzyskania dofinansowania w zakresie budowy mikroinstalacji prosumenckich określone w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania oraz wypłaty pomocy finansowej w ramach działania „Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej” objętego PROW na lata 2007-2013 nie nakładają na beneficjenta działania obowiązku montażu dwóch liczników. Należy podkreślić, że zasady przyłączania mikroinstalacji do sieci, w tym opomiarowania wytwarzanej energii określają przepisy ustawy – Prawo energetyczne, a w szczególności jej art. 7, który wskazuje że:

- w przypadku gdy moc mikroinstalacji, o przyłączenie której ubiega się podmiot, nie jest większa niż moc określona w wydanych warunkach przyłączenia, przyłączenie do sieci odbywa się na podstawie zgłoszenia, po zainstalowaniu odpowiednich układów zabezpieczających i układu pomiarowo-rozliczeniowego,

- koszt instalacji układu zabezpieczającego i układu pomiarowo-rozliczeniowego ponosi operator systemu dystrybucyjnego elektroenergetycznego,

- za przyłączenie mikroinstalacji do sieci dystrybucyjnej nie pobiera się opłaty.

19.   Czy jedna osoba może wnioskować do gminy jako beneficjenta działania „Podstawowe usługi ...” objętego PROW 2007-2013 o budowę na jednym budynku dwóch różnych mikroinstalacji (np. pompa ciepła i ogniwa fotowoltaiczne)?

Jedna osoba (beneficjent końcowy działania „Podstawowe usługi ...” PROW 2007-2013) może wnioskować o dwa różne rodzaje mikroinstalacji np. pompa ciepła i ogniwa fotowoltaiczne (analogicznie jak w pytaniu nr 1).

Odnawialne źródła energii – pliki do pobrania/ekspertyzy