Płatności bezpośrednie – zmiany przewidziane na rok 2010

W listopadzie 2008 r. na forum Rady Unii Europejskiej przyjęte zostały postanowienia kończące przegląd Wspólnej Polityki Rolnej (ang. Health Check), stanowiący kontynuację reformy WPR zapoczątkowanej w 2003 r. w Luksemburgu. Rezultatem tego przeglądu jest wejście w życie rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r., które zastąpiło rozporządzenie nr 1782/2003 r. dotychczas regulujące zagadnienia związane z przyznawaniem płatności bezpośrednich. Przyjęte regulacje zawierają szereg zmian skutkujących koniecznością dokonania niezbędnych uregulowań w odniesieniu do systemu wsparcia bezpośredniego obowiązującego w Polsce.

Zgodnie z art. 131 rozporządzenia Rady (WE) Nr 73/2009 nowe państwa członkowskie stosujące system jednolitej płatności obszarowej (a więc również Polska), mogą zdecydować o wykorzystaniu do 10% środków finansowych przeznaczonych na jednolite płatności obszarowe na wsparcie specjalne, o którym mowa w art. 68 tego rozporządzenia. Na podstawie wcześniej obowiązujących przepisów art. 69 rozporządzenia Rady (WE) Nr 1782/2003 wsparcie specjalne mogło być stosowane jedynie w krajach UE-15.

W związku z powyższym jedną z podstawowych zmian w zakresie systemu wsparcia bezpośredniego w Polsce jest możliwość uruchomienia wsparcia specjalnego, o którym mowa we wspomnianym art. 68. Artykuł ten określa szereg działań, które mogą być finansowane w ramach tego mechanizmu. Spośród wskazanych w tym przepisie możliwości Polska zamierza stosować:

  1. Specjalną płatność obszarową do powierzchni upraw roślin strączkowych i motylkowatych drobnonasiennych oraz
  2. Płatności do krów i owiec utrzymywanych w gospodarstwach położonych na obszarach wrażliwych pod względem gospodarczym lub środowiskowym, które doświadczają szczególnych niedogodności z tego tytułu.

Wysokość środków finansowych, które Polska zamierza przeznaczyć na realizację wsparcia specjalnego została ustalona w taki sposób, aby wprowadzenie tego instrumentu, finansowanego z odpowiedniej redukcji krajowej koperty finansowej, zasadniczo nie wpływało na stawkę jednolitej płatności obszarowej. Rozwiązanie to jest możliwe dzięki uzyskaniu przez Polskę, w toku przeglądu Wspólnej Polityki Rolnej, dodatkowych środków finansowych w wysokości ok. 30 mln. euro rocznie (na lata 2010-2012). Realizacja wsparcia specjalnego została powierzona Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.

O specjalną płatność obszarowądo powierzchni upraw roślin strączkowych i motylkowatych drobnonasiennych będą mogli ubiegać się wszyscy rolnicy spełniający warunki do przyznania jednolitej płatności obszarowej, którzy uprawiają w plonie głównym rośliny objęte wsparciem specjalnym.

Celem wsparcia dla roślin strączkowych i motylkowatych drobnonasiennych jest, obok poprawy stanu środowiska naturalnego poprzez ograniczenie stosowania mineralnych nawozów azotowych, wsparcie krajowej produkcji surowca wysokobiałkowego potrzebnego do produkcji pasz. Szacuje się, że płatnością tą zostanie objętych 180 tys. hektarów upraw, co pozwala ustalić stawkę płatności na poziomie 60 euro/ha. W przypadku, gdy obszar uprawy roślin strączkowych i motylkowatych drobnonasiennych zadeklarowany do wsparcia przekroczy szacowaną wielkość zastosowana zostanie odpowiednia redukcja stawki płatności.

O specjalną płatność obszarową może ubiegać się rolnik, który w danym roku złożył wniosek o przyznanie jednolitej płatności obszarowej oraz uprawia w plonie głównym rośliny motylkowate drobnonasienne lub strączkowe, do których została przyznana jednolita płatność obszarowa.

Warunkiem przyznania płatności jest uprawa wyżej wymienionych roślin w siewie czystym, a więc niedozwolona jest ich uprawa w formie mieszanek. Nie dotyczy to jednak wyki siewnej, która dla swego prawidłowego wzrostu wymaga obecności tzw. rośliny podporowej. Ponadto, ustanowiona została zasada, że specjalna płatność obszarowa do powierzchni upraw roślin strączkowych
i motylkowatych drobnonasiennych nie przysługuje do powierzchni upraw zadeklarowanych w danym roku we wniosku o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych w ramach pakietów:

  1. Rolnictwo zrównoważone,
  2. Rolnictwo ekologiczne,
  3. Zachowanie zagrożonych zasobów genetycznych roślin w rolnictwie (tylko PROW 2007-2013).

Wynika to z konieczności zapewnienia przez państwo członkowskie Unii Europejskiej, że realizacja tego samego celu (np. środowiskowego) nie jest finansowana wielokrotnie przez wspólnotowe środki finansowe pochodzące z różnych programów (tzw. podwójne finansowanie). Należy jednocześnie podkreślić, że w rezultacie przyjętego rozwiązania wykluczone zostały wyłącznie te powierzchnie upraw, z tytułu których możliwe jest, podobnie jak w ramach wsparcia specjalnego, otrzymanie pomocy do upraw roślin strączkowych lub motylkowatych drobnonasiennych w plonie głównym. Nie odnosi się to jednak do innych działań wspieranych w ramach programu rolnośrodowiskowego, jak np. wariant 2 pakietu 8 - międzyplon ozimy.

O płatności do krów i owiec mogą ubiegać się rolnicy, którzy spełniają warunki do przyznania jednolitej płatności obszarowej i utrzymują zwierzęta kwalifikujące się do wsparcia w rejonach wrażliwych pod względem gospodarczym lub środowiskowym określonych przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

Celem wsparcia skierowanego do rolników utrzymujących krowy jest utrzymanie produkcji mleczarskiej oraz produkcji wołowiny i cielęciny w małych gospodarstwach położonych na obszarach wrażliwych gospodarczo (duże rozdrobnienie gospodarstw) oraz środowiskowo (obszary górskie). Wsparcie dla rolników utrzymujących owce ma na celu utrzymanie pogłowia tych zwierząt w rejonie, gdzie chów owiec od wieków miał istotne znaczenie gospodarcze oraz środowiskowe, pielęgnację krajobrazu na obszarach górskich i podgórskich oraz podtrzymanie tradycyjnej produkcji serów górskich zarejestrowanych jako Chronione Nazwy Pochodzenia.

Płatności do krów i owiec mają więc charakter regionalny i będą realizowane w rejonach odznaczających się szczególną wrażliwością pod względem gospodarczym i środowiskowym, w których producenci doświadczają szczególnych niedogodności z tego tytułu. Wsparcie to będzie zatem skierowane do rolników posiadających stada w następujących województwach:

  • w przypadku płatności do krów - w województwach: lubelskim, małopolskim, podkarpackim, śląskim i świętokrzyskim,
  • w przypadku płatności do owiec - w województwach: małopolskim, podkarpackim, śląskim, opolskim i dolnośląskim.

Rejon objęty wsparciem dla krów charakteryzuje się szczególnie szybkim spadkiem liczby gospodarstw zajmujących się produkcją mleka oraz pogłowia krów. W roku 2008/09 liczba dostawców mleka w tych województwach była aż o 54% niższa niż w roku 2004/05, na pozostałym obszarze Polski również odnotowano spadek liczby dostawców jednak „tylko” o 28%. W tym samym okresie odnotowano w województwach objętych programem 3% spadek produkcji mleka, podczas gdy na pozostałym obszarze Polski produkcja z przeznaczeniem na rynek wzrosła o 14%. Zmianom tym towarzyszył spadek pogłowia krów, który w okresie 2003 r. – 2008 r. na obszarze objętym programem wyniósł aż 23% podczas gdy na pozostałym obszarze kraju jedynie 4%. Ponadto, jest to obszar o największym w kraju rozdrobnieniu gospodarstw, największym odsetku gospodarstw o wielkości ekonomicznej poniżej 4 ESU, oraz o PKB na jednego mieszkańca poniżej średniej krajowej.

Przy opracowywaniu założeń wsparcia dla owiec uwzględniono te rejony, w których utrzymanie i hodowla owiec ma szczególne znaczenie, a skala tej produkcji powoduje, że jest ona istotnym źródłem utrzymania dla wielu rolników w tych rejonach. W ostatnich latach notowany jest wyraźny spadek pogłowia owiec, co w rejonach, które ze względów gospodarczych i kulturowych przez wiele lat uzależnione były od produkcji owczarskiej, jest szczególnie dotkliwe. Dodatkowo, wsparcie skierowane zostało do wrażliwych gospodarczo rejonów Polski, które, podobnie jak w przypadku województw wybranych do wsparcia dla krów, charakteryzują się znacznym rozdrobnieniem gospodarstw (w szczególności dotyczy to województw: małopolskiego, podkarpackiego i śląskiego), największym odsetku gospodarstw o wielkości ekonomicznej poniżej 4 ESU, oraz o PKB na jednego mieszkańca poniżej średniej krajowej.

Szacuje się, że płatnościami do krów i owiec zostanie objętych 200 tys. krów i 50 tys. owiec, co pozwala ustalić stawki tych płatności na poziomie odpowiednio 142,5 euro/szt. i 30 euro/szt. W przypadku, gdy liczba zwierząt zadeklarowana i kwalifikująca się do wsparcia przekroczy szacowaną wielkość zastosowana zostanie odpowiednia redukcja stawek płatności.

O płatności do krów i owiec może ubiegać się rolnik, który spełnia warunki do przyznania jednolitej płatności obszarowej i w danym roku złożył wniosek o przyznanie tych płatności, a ponadto posiada w dniu 31 maja danego roku nie więcej niż 10 samic z gatunku bydła domowego w wieku co najmniej 36 miesięcy lub posiada w dniu 31 maja danego roku co najmniej 10 samic z gatunku owca domowaw wieku co najmniej 12[1] miesięcy. Stan posiadania zwierząt potwierdzany będzie na podstawie wpisu do rejestru zwierząt gospodarskich oznakowanych prowadzonego przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na podstawie przepisów o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt.

Wyłączone ze wsparcia są zwierzęta, które w danym roku zostały zadeklarowane we wniosku o przyznanie pomocy w ramach programu rolnośrodowiskowego PROW 2004-2006 i PROW 2007-2013, co wynika ze wspomnianego zakazu tzw. „podwójnego finansowania”.

Kolejną zmianą wynikającą ze zmiany przepisów wspólnotowych jest zniesienie płatności do upraw roślin przeznaczonych na cele energetyczne. Swoje stanowisko w tej kwestii Komisja Europejska argumentuje szybkim rozwojem sektora bioenergii, wysokimi cenami produktów wykorzystywanych do produkcji biopaliw i dużym zapotrzebowaniem na te produkty. Dla krajowych producentów oznacza to brak możliwości dalszego uzyskiwania wsparcia w postaci płatności do upraw roślin energetycznych, jak również finansowanych z budżetu krajowego: pomocy do zakładania plantacji trwałych przeznaczonych na cele energetyczne oraz pomocy do rzepaku (pomoc de minimis) wykorzystywanego na cele energetyczne. Dotychczasowe przepisy regulujące przyznawanie oraz przetwarzanie roślin na cele energetyczne będą miały nadal zastosowanie w odniesieniu do roślin zebranych do 2009 r. Przetworzenie roślin zebranych w 2009 r. powinno nastąpić do dnia 31 lipca 2011 r.

W ramach rozpoczętej w 2003 r. reformy Wspólnej Polityki Rolnej zdecydowano o zmianie systemu płatności na system odłączony od produkcji (ang. decoupling), do którego stopniowo włączane są poszczególne sektory produkcji rolnej. Spośród sektorów, których regulacja wpływa na sposób przyznawania płatności bezpośrednich w Polsce, należy wymienić sektor chmielu oraz sektor roślin uprawnych (grupa upraw podstawowych), w których od 2010 r. następuje pełne odłączenie płatności od produkcji.

W 2009 r. zakończył się trzyletni okres przejściowy, w którym państwa członkowskie UE miały możliwość pozostawienia do 25% dotychczasowych płatności dla plantatorów chmielu w formie związanej z produkcją. W związku z tym, również w Polsce, wsparcie w tym sektorze wypłacane było, od 2007 r., zarówno w formie związanej, jak i niezwiązanej z produkcją. Oznacza to, że płatność uzupełniająca w sektorze chmielu wypłacana będzie jedynie w formie płatności niezwiązanej (historycznej). Płatności niezwiązane w wysokości podwyższonej o część dotychczas realizowaną jako związana, będą nadal kierowane do tych rolników, którzy uprawiali chmiel w okresie referencyjnym, tj. będą wypłacane proporcjonalnie do powierzchni uprawy chmielu prowadzonej w roku 2006.

Modyfikacji ulegną również zasady przyznawania wsparcia w ramach Sektora I (tzw. grupa upraw podstawowych). Stosowany dotychczas w Polsce program wsparcia bezpośredniego w Sektorze I (w ramach Krajowych Uzupełniających Płatności Bezpośrednich) zawiera elementy wsparcia związanego z produkcją, a mianowicie pomoc jest przyznawana jedynie w przypadku, gdy na kwalifikującej się powierzchni jest prowadzona konkretna uprawa (jeden z rodzajów roślin objętych programem). Począwszy od 2010 r. całość płatności w sektorze upraw polowych w krajach UE-15 zostaje oddzielona od produkcji. W tym kontekście konieczne jest przeprowadzenie analogicznych zmian w ramach systemu uzupełniających płatności bezpośrednich w Polsce w odniesieniu do Sektora I. Oznacza to, iż od 2010 r., wsparcie stosowane w Polsce w ramach Sektora I przyznawane będzie również do gruntów wyłączonych z produkcji plonów na okres nie dłuższy, niż 1 rok obsianych przez rolnika z przeznaczeniem na tzw. „ugór zielony” (zielony nawóz podlegający przyoraniu).

Ponadto, rozporządzenie Rady (WE) Nr 73/2009 wprowadziło zmianę w odniesieniu do warunków kwalifikowalności do jednolitej płatności obszarowej tzw. "zagajników o krótkiej rotacji”. Dotychczas do wsparcia kwalifikowały się jedynie te uprawy zagajników o krótkiej rotacji, które były prowadzone z przeznaczeniem na cele energetyczne. W Polsce do kategorii tej zostały zakwalifikowane najpopularniejsze rodzaje drzew wykorzystywane dotychczas w celach rolniczych, tj.: wierzba[1], topola oraz brzoza. Maksymalny cykl zbioru dla tych upraw ustalono na 6 lat – w przypadku wierzby i topoli oraz 8 lat – w przypadku brzozy.

[1] Pierwotnie zakładano przyjęcie minimalnego wieku owiec 18 miesięcy, jednak w toku prac parlamentarnych nad stosownym projektem ustawy parametr ten został obniżony do 12 miesięcy.

[2] Z wyłączeniem wierzby do wyplatania, która w klasyfikacji unijnej (rozporządzenie Komisji Nr 1444/2002) zaliczana jest do upraw trwałych, wchodzących do tzw. „grupy upraw JPO”.